پایه کتابداری که از دوره های پیشین با پیدایش دانش مدون پدید آمده بود، از نیمه قرن نوزدهم با انقلابی شگرف روبرو شد. اساس این انقلاب در پایان قرون میانه با اختراع چاپ گذاشته شد و با گذشت دوره‌های نوزایی، روشنگری و انقلاب صنعتی مجموعه کیفی و کمی نوشته‌ها به آنجا رسید که انفجار دانش روی داد. از یک سو انفجار جمعیت و پیشرفت آموزش، شمار کسانی را که جست‌وجوگر دانایی‌ها بودند و کتاب می‌خواندند، به سرعت‌ بالا برد و از سوی دیگر انفجار دانش بشر را با دریایی درهم از نوشته ها رو به‌رو کرد. کتابدار که از ابتدا میان دانش مدون و انسان جویای دانش بود، به ناچار در حرفه خویش جنبشی عظیم خلق کرد.

کتابداران کتابخانه‌های بزرگ در مدیریت کتابخانه‌ها، نظم فهرست‌ها و استفاده از مجموعه‌ها عقایدی تازه عرضه کردند. افراد صاحبنظری هم خویش را مصروف این رشته بکر کردند، آثاری بنیادی پدید آوردند، سیستم‌های رده بندی طرح ریختند، قوانین اساسی ساختند، انجمن ها به پا کردند و کتاب ها و مقاله ها منتشر کردند.

تکنولوژی که خود در انفجار دانش نقشی موثر بازی کرده بود در پدیده دانش شناسی نیز راه یافت و انقلاب اطلاعات را دامن زد. به یاری ماشین‌های الکترونیک، نگهداری و بازیابی یافته‌ها و دانسته‌ها‌ی علمی شکلی نو به خود گرفت و پاره ای از دانشمندان دوراندیش فردای دانش‌شناسی را به شکلی تصویر کردند که گرچه افسانه آمیز می نماید اما مراحلی از آن تاکنون پیموده شده است.

کتابخانه عمومی موسسه ای است که روی همه افراد جامعه باز است و بدون تبعیض در توانایی مالی شخص، دسترسی یکسانی را برای همه افراد جامعه و افراد با نیازهای خاص فراهم می‌کند. همچنین کتابخانه عمومی دسترسی به اطلاعات را به اشکال متفاوت فراهم می‌کند. اخیرا کتابخانه‌های عمومی برای افرادی که سواد رایانه‌ای دارند دسترسی به خدمات الکترونیکی و استفاده از رایانه‌های کتابخانه را فراهم می‌کند.

تنها داشتن کتاب در قفسه‌ها برای کتابخانه کافی نیست. داشتن رایانه و فراهم آوردن دسترسی به اینترنت کافی نیست. کافی نیست که فقط دسترسی به منابع ارزشمند چاپی و الکترونیکی و پایگاه های اطلاعاتی را فراهم کنیم. بدون وجود کاربرانی که بدانند چگونه از این منابع اطلاعاتی استفاده کنند، رسالت کتابخانه برای رفع نیاز اطلاعاتی افراد انجام نگرفته است. مواد و اطلاعات الکترونیکی پیش شرط‌های مهم برای سواد اطلاعاتی هستند، اما کافی نیستند.

در گذشته دسترسی به اطلاعات امتیاز عده کمی از جامعه بود، اما اکنون حقی اساسی برای هر شهروند به حساب می‌آید. اکنون که در حال ورود به عصر مجازی هستیم، شرایط زندگی مردم، بسیاری از آن‌ها را از نظر فناوری و فیزیولوژیکی برای پذیرش کتابخانه مجازی آماده کرده است.

آلکس کلاگکیست (Alex Klugkist) کتابدار دانشگاه گرونیگن هلند در انجمن علمی بین المللی یونسکو در سال 2001 آینده کتابخانه را در چهار جنبه تصویر کرده است:

1- کتابخانه دروازه اطلاعات خواهد بود. اطلاعات می تواند به هر شکل و یا در نقطه ای وجود داشته باشد.

2- به علت پیچیدگی روزافزون شبکه های اطلاعاتی، کتابخانه مرکز تخصصی اطلاعات خواهد بود.

3- کتابخانه همچنان به عنوان نهادی فیزیکی وجود خواهد داشت. البته به فقط به عنوان محیطی برای برگزاری جلسات اجتماعی یا تجمع دانشمندان و دانشجویان، بلکه به عنوان مکانی برای فراهم کردن اطلاعات پیشرفته برای کاربر و حمایت فنی از وی.

4- در دهه‌های آینده کتابخانه همچنان اهمیت خود را به عنوان منبع و مرکز چاپی حفظ خواهد کرد.

بعضی کتابخانه مجازی را کتابخانه ای مدرن بدون دیوار، کتاب و کتابدار تعریف می‌کنند. در تعریف دیگر، کتابخانه مجازی را رابطی برای فعالیت های اطلاعاتی شامل پست الکترونیکی، تله کنفرانس و گروه‌های خبری در نظر می گیرند. اما تعریف کلی تر کتابخانه مجازی آن چنان که تیلور فیتچت، کتابدار دانشگاه سینسیناتی اوهایو آمریکا عنوان کرده به شرح زیر است:
« کتابخانه ای که کلیه سیستم های دسترسی، دریافت و محافظت و همچنین سیستم های آموزشی و ارتباطی را در بر می گیرد».

کتابخانه مجازی از دیدگاه فیتچت، کتابخانه ای جهانی با سیستم ارتباط جهانی است. از این دیدگاه کتابخانه مجازی همه آثار مهم کتابخانه‌ها و مراکز تحقیقاتی سراسر دنیا را در بر می گیرد و برای همه افراد، در هر جا و هر زمانی قابل استفاده است. فیتچت، اینترنت را به عنوان پیوند دهنده منابع و تسهیل کننده ارتباطات میان کاربران و منابع، یکی از اجزای ضروری کتابخانه مجازی دانسته است.

نخستین گام کتابخانه در ورود به دنیای مجازی را جمع آوری الکترونیکی می‌دانند. البته مهم ترین گام، رواج فهرست‌های ماشین خوان (مارک) در دهه 1960 دانسته شده که موجب ایجاد انقلابی در سیستم‌های کتابخانه ای شد. در عمل، اصطلاح مارک به طور عمومی به فهرست‌ها و فرمت کامپیوتری که در آن ذخیره شده اند اطلاق می شد. مارک امروز، فراتر از تک نگاشت‌ها رفته و شامل فهرست‌های اقلام دیگر کتابخانه چون نشریات ادواری، آرشیوها و نسخه‌های خطی نیز می‌شود.

فناوری اطلاعات با ارایه جایگزین‌هایی برای سلسله مراتب‌ها، باعث دگرگونی در طراحی سازمانی شده است. این تغییرات نیاز به جهت گیری جدیدی در فلسفه مدیریتی مدیران کتابخانه دارد که شامل سبک های مشارکتی تر و مردم مدارتر مدیریت و تمرکز زدایی وظایف کتابخانه است و براساس مهارت‌های افراد و نه مزایای موقعیت سلسله مراتبی پست و مقام آن‌ها شکل می‌گیرد.

رشد شگفت آور فناوری در رایانه، ارتباطات از راه دور و نشر الکترونیکی نیاز به توسعه مهارت‌های حرفه ای کتابداران برای فراهم آوری، دسترسی و بازیابی و اشاعه اطلاعات دارد. امروزشعار «حق دانستن» و جریان آزاد اطلاعات، موانع سیاسی و جغرافیایی را پشت سر گذاشته است. استفاده کنندگان از کتابخانه انتظار دارند که پاسخ خود را در اسرع وقت کسب کنند. استفاده از اینترنت برای به اشتراک گذاشتن و جمع آوری اطلاعات افزایش یافته است. دانش در اشکال مختلف وجود دارد و تمام این اشکال باید در دسترس همگان باشد.

نظام‌های خبره و هوش مصنوعی به سرعت در سیستم‌های بازیابی اطلاعات رخنه کرده اند. شبکه‌ها در مبادله جهانی اطلاعات دارای اهمیت هستند. بنابراین مهارت‌هایی که برای پیشرفت کتابداران مورد نیاز است باید به استفاده کننده این حق را بدهد که از دامنه وسیعی از اطلاعات و با اشکال متنوع، اطلاعات مورد نیاز خود را انتخاب کند. این مهارت‌ها باید دسترسی به تمام اشکال اطلاعات را از طریق تمام نقاط محتمل دسترسی و فهرست و پایگاه‌های اطلاعاتی فراهم کند.

با این تفاسیر، در آینده نزدیک کتابخانه تنها در صورتی شکل مناسبی خواهد داشت و به حیات خود ادامه خواهد داد که کتابدار بتواند مهارت های لازم را کسب کند و آمادگی برای تغییرات شغلی را به دست آورد. کتابدار باید دانش و مهارت حرفه ای کسب کند. باید خصوصیات آموزشی، سازمانی، فصاحت و برخورد خوب داشته باشد. به طور کلی این خصوصیات در مقایسه با خصوصیاتی که کتابداران فعلی باید کسب کنند جدید نیستند اما با جزییات بیشتر، مسوولیت‌ها و رفتارهای شغلی جدیدی را در برمی‌گیرد. آینده از آن کتابدارانی است که می خواهند و می‌توانند این موارد را در نظر بگیرند. چرا که اگر کتابداران نقشی کارآمد و موثر در درک و جذب تغییرات فناوری‌ها در انتقال اطلاعات به عهده نگیرند، نمی‌توانند پاسخگوی نیازهای استفاده کنندگان باشند.

ایجاد کتابخانه‌های دیجیتال و فناوری‌های وابسته بر استخدام، برنامه ریزی و پیشرفت دوره، مقام اجتماعی و کیفیت کاری تاثیر می‌گذارد. در این میان نقش کلیدی کتابداران این است که با روش‌های جدید پردازش اطلاعات و بازیابی آنها آشنا شوند و در فراگیری مهارت‌های لازم برای حرفه خود کوشا باشند.

منبع : خبرگزاری کتاب ایران

ارسال نظر

نام *
ایمیل
کد امنیتی   

ارسال