کتاب شناسی علی اکبر دهخدا

جمعه, 29 اردیبهشت, 1391

مقالات - کتاب و کتابخانه و کتابداری

شنبه, 08 اسفند 1388 ساعت 11:38

علی‌اکبر دهخدا، ادیب، شاعر، طنزپرداز و نویسنده‌ای است که آثار او گوناگونی و تنوع فراوانی دارند. به همین سبب، کم و بیش، در همه منابع و کتاب‌هایی که به بررسی تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران در دوران مشروطیت و پس از آن پرداخته‌اند، اشاره‌های کوتاه و بلندی درباره دهخدا و آثار او می‌توان یافت. یادآوری همه آن آثار، نیازمند فراهم‌آوردن کتاب‌شناسی پر برگ و باری است که امید می‌رود آگاهان به منابع تاریخی و ادبی ایران به آن بپردازند.

در این‌جا تنها به گزیده‌ای از کتاب‌هایی اشاره می‌شود که اختصاص به زندگی، اندیشه و بررسی آثار دهخدا دارند. این کتاب‌شناخت در چهار بخش، زندگی‌نامه، صوراسرافیل و چرند پرند، آثار و گزینه آثار و شعر دهخدا فراهم آمده است.

زندگی‌نامه علی‌اکبر دهخدا
هشتاد و چهارمین کتاب از «مجموعه زندگی‌نامه‌ها» ی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، یکی از تازه‌ترین کتاب‌هایی است که در معرفی و شناخت دهخدا منتشر شده است. این کتاب که «زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی علامه علی‌اکبر دهخدا» (انجمن آثار– 1386) نام دارد، شامل مقاله‌های تازه و بازچاپ برخی نوشته‌های دیگر است که دسترسی و مراجعه به آن‌ها برای شناخت زندگی و آثار دهخدا ضرورت دارد.

جدای از این مجموعه، سالیان پیش عباس قنبرزاده کتاب «احوال و افکار استاد علی‌اکبر دهخدا» (انتشارات پویش– 1355) را در اختیار پژوهشگران قرار داد و علی جانزاده مجموعه دیگری از مقالات درباره دهخدا را در کتاب «علامه علی‌اکبر دهخدا» (انتشارات جانزاده– 1362) فراهم آورد. «زندگی‌نامه علی‌اکبر دهخدا» رضا یعقوبی (انتشارات زهد– 1377) نیز منبع قابل توجهی است که شناخت کلی و مختصری از دهخدا را در اختیار خوانندگان غیر متخصص می‌گذارد.

در کنار این منابع، باید از مجموعه مقالاتی یاد کرد که شهناز مرادی کوچی و فتح‌الله اسماعیلی گلهرانی به نام «معرفی و شناخت دهخدا» (انتشارات قطره– 1382) منتشر کرده‌اند. این کتاب دربردارنده مطالب سودمند و آگاهی‌بخشی است که به کار پژوهندگانی می‌آید که بخواهند باریک بینانه‌تر به زندگی و شیوه تحقیقات دهخدا بپردازند. کتاب یاد شده شامل بخش‌هایی در معرفی روزنامه «صوراسرافیل» و نویسندگی دهخدا، شاعری دهخدا، امثال و حکم و لغت‌نامه او، نامه‌ها و خاطراتی از دهخدا، نوشته‌ها و اشعاری در رثای اوست.

کتاب «دهخدا، مرغ سحر در شب تار» (نشر اختران– 1383) نیز یکی دیگر از کوشش‌های ولی‌الله درودیان برای معرفی استاد دهخدا و یادکرد خدمات گرانبهای اوست. درودیان که چندین کتاب درباره دهخدا منتشر کرده است، در این مجموعه، پاره‌ای نوشته‌های مهم و پژوهشی را از میان انبوه مقالات برگزیده و در انتها نیز نام کتاب‌هایی را آورده است که مراجعه به آن‌ها خواننده را با سوانح زندگی دهخدا و سخت‌کوشی او برای فراهم آوردن و پایه‌گذاری لغت‌نامه‌اش، آشنا می‌کنند.

درودیان در کتاب دیگرش «دخوی نابغه» (انتشارات گل آقا– 1378) علاوه بر زندگی‌نامه و کتاب‌شناسی دهخدا، مجموعه مقالاتی را که پیش از این در کتاب‌های دیگر منتشر شده‌اند، گردآوری کرده است. کتاب کوچک (120 صفحه‌ای) محمود حکیمی به نام «زندگی‌نامه، اندیشه‌ها و مبارزات علی‌اکبر دهخدا» (نشر قلم– 1383) نیز درخور یادآوری است و ماخذ دیگری برای شناخت دهخدا به‌شمار می‌رود.

«صور اسرافیل» و «چرند پرند» دهخدا
«صور اسرافیل» نام روزنامه‌ای است که در روزگار مشروطیت و به نویسندگی علی‌اکبر دهخدا و میرزا جهانگیرخان شیرازی منتشر می‌شد. نخستین شماره آن، پنج‌شنبه 17 ربیع‌الاول 1325 قمری و آخرین شماره در تاریخ شنبه 20 جمادی‌الاولی 1326، سه روز پیش از به توپ بستن مجلس، چاپ شد (در 32 شماره). پس از تبعید دهخدا به اروپا، او 3 شماره دیگر از «صور اسرافیل» را انتشار داد. در سال 1358 انتشارات امیرکبیر شماره‌های این روزنامه را در مجموعه‌ای یکدست چاپ کرد. اما انتشار دوره کامل آن توسط نشر تاریخ ایران (1361) و با مقدمه دکتر منصوره اتحادیه (نظام مافی) منتشر شد و در دسترس پژوهندگان تاریخ مشروطیت قرار گرفت.

کامیار عابدی در کتاب «صور اسرافیل و علی‌اکبر دهخدا (یک بررسی تاریخی و ادبی)» (نشر کتاب نادر – 1379) به معرفی و بازشناخت محققانه‌ای از این نشریه و نویسندگی دهخدا پرداخته است و به تازگی نیز سهراب یزدانی در کتاب «صور اسرافیل نامه آزادی» (نشر نی– 1386) همین موضوع را پایه تحقیقی گسترده درباره «صور اسرافیل» و مندرجات آن قرار داده است. سالیان پیش نیز باقر مومنی در کتاب کم حجم «صور اسرافیل» (1357) به بررسی این روزنامه با ارزش عصر مشروطیت پرداخته است. اما نوشته مومنی به دور از جهت‌گیری‌ها و گرایش‌های نادرست تاریخی نیست.

«چرند پرند» نیز بخش طنزآمیز روزنامه «صور اسرافیل» بود که شهرت ادبی فراوانی برای دهخدا پدید آورد. زبان انتقادی، تند، اشاره‌ها، کنایه‌های شیرین و دلچسب دهخدا در این مجموعه، بی گمان نمونه‌ای بی مانند از طنزپردازی است. سعید نفیسی در کتاب «شاهکارهای نثر فارسی معاصر» (1330) برای نخستین‌بار تمام «چرند پرند» دهخدا را منتشر کرد. اما چاپ جداگانه آن در سال 1341 و توسط سازمان کتاب‌های جیبی صورت گرفت. به تازگی نیز اکبر مرتضی‌پور این مجموعه را چاپ دوباره کرده است (انتشارات عطار– 1387‌).

آثار و گزیده آثار دهخدا
«مقالات دهخدا» را دکتر محمد دبیرسیاقی در 2 جلد (نشر تیراژه– 1364) و «‌نامه‌های سیاسی دهخدا» را ایرج افشار (انتشارات روزبهان– 1358) منتشر کرده‌اند. هر دو این کتاب‌ها را باید در شمار منابع و اسناد مهم مربوط به زندگی دهخدا دانست. همچنین کتاب «خاطرات دهخدا از زبان دهخدا» دکتر دبیر سیاقی (انتشارات گستره– 1359) مواد تاریخی دیگری برای پی بردن به زندگی دهخدا به دست می‌دهد.

از سالیان پیش نیز تلاش‌هایی برای فراهم آوردن گزیده‌ای از آثار متنوع دهخدا صورت گرفته است. نثر ادیبانه و گاه دشوار دهخدا، یا حتی استفاده او از واژگان کوچه و بازار، آثارش را نیازمند شرح و توضیح می‌کند. از همین رو آثار فراهم آمده، همراه با توضیحات راه‌گشایی است که دریافت اصطلاحات و واژگان دشوار نوشته‌های او را آسان و زودیاب می‌سازد.

«برگزیده و شرح آثار دهخدا» به کوشش ولی‌الله درودیان (انتشارات فرزان روز– 1374) و «گزیده آثار دهخدا» به انتخاب حسن احمدی‌گیوی (نشر قطره– 1375) دو گزینه از آثار دهخداست که با دقت و وسواس علمی بیشتری، در سنجش با کتاب‌های دیگر، منتشر شده‌اند.
دکتر دبیرسیاقی نیز «گزیده امثال و حکم علامه دهخدا» را چاپ کرده است (نشرپایا– بی‌تا). محمدحسین صفاخواه در کتاب «حکایت‌های دهخدا» (2 جلد– انتشارات قدیانی– 1387) گزیده‌ای از حکایت‌های تربیتی لغت‌نامه دهخدا را با اصلاحات و معنی واژه‌های دشوار آن، چاپ و منتشر کرده است.

شعر دهخدا
با آن که اشعار چندانی از دهخدا به جای نمانده است، اما باید او را از استادان و پیشگامان تجددگرایی در شعر دانست. محمد معین برای نخستین‌بار «مجموعه اشعار دهخدا» را جمع‌آوری و چاپ کرد (انتشارات زوار– 1334) و بعدها دکتر محمد دبیرسیاقی «دیوان دهخدا» را در دسترس علاقه‌مندان شعر او گذاشت (نشر تیراژه– چاپ چهارم 1366). ولی‌الله درودیان نیز در کتاب خواندنی و تازه‌یاب «دهخدای شاعر» (انتشارات امیرکبیر– 1358) بسیاری از شعرهای دهخدا را گزارش و شرح کرده است.

اما بررسی دقیق‌تر و فراخ‌تر اشعار دهخدا و رویدادهای زندگی او را باید در کتاب بلقیس سلیمانی، «همنوا با مرغ سحر، زندگی و شعر علی‌اکبر دهخدا» (نشر ثالث– 1379)، جست‌وجو کرد. برخی از فصل‌های این کتاب چنین است، از تولد تا مبارزه، از مبارزه به‌بعد، دهخدا در عرصه سیاست و... در کسوت شاعری و گزینه اشعار. از عنوان‌های کتاب نیز می‌توان دریافت که تحقیق سلیمانی شامل همه جوانب زندگی دهخدا می‌شود.

اما بررسی پردامنه‌تر او در این کتاب، به شعر دهخدا بازمی‌گردد. نگاه فشرده به شعر و زندگی دهخدا را در کتاب «شاعران بزرگ معاصر، از دهخدا تا شاملو» عبدالرفیع حقیقت (انتشارات کومش– 1383) نیز می‌توان جست. هر چند از این کتاب کمتر آگاهی تازه و ثمربخشی درباره دهخدا به‌دست می‌آید.

منبع : خبرگزاری کتاب ایران